Прыстаўкі §22
Да прыставак аб-, ад-, над-, пад-, раз- (рас-), с- (з-), уз- (ус-) пры спалучэнні з марфемамі, якія пачынаюцца збегам зычных, далучаецца дадатковае а: абарваць (абрываць), абагнаць (абганяць), адаспаць (адсыпацца), адапхнуць (адпіхваць), сабраць (збяру), сарваць (зрываць), надагнуць (надгінаць), падаспець, сатлелы, абамлець. Дапускаецца напісанне ўстаўнога а для раздзялення двух губных гукаў: абабягаць, абаперціся.
Прыстаўка су- пішацца:
у назоўніках, дзе су- выдзяляецца толькі гістарычна: сусед, сувой, сувязь, супын, супынак, сутаргі, сумятня, супастат, супоня, суткі, сутокі, суцяга, сумёт, сустаў;
у новых утварэннях, калі ёсць слова і без су-: суграмадзянін, супалімер, сукрэдытор, сукіраўнік, супастаўшчык, сучлен, суапякун, супрацоўнік, суродзіч, сунаймальнік, суспадчыннік, суадказчык, сузабудоўшчык, сувыканаўца і інш.;
у словах, якія без су- не ўжываюцца: суквецце, сузор’е, суладдзе, сугучча, суглінак, супесак, сукравіца, сузіральнік, сумежжа.
Прыстаўка су- пішацца:
у дзеясловах: суадносіць, супадпарадкоўваць, сумяшчаць, суіснаваць, сустракаць, сутыкацца, супярэчыць, супастаўляць, супадаць;
у прыметніках: сумежны, сукупны, суладны, сугучны, сучасны, сувымяральны, супольны, сумесны, суцэльны;
у прыслоўях: су́праць (супро́ць).
Прыстаўка су- захоўваецца ў лексемах, словаўтваральна звязаных са словамі, што маюць прыстаўку су-: сутачны (суткі), суцяжнічаць (суцяга), сурэдактарстваваць (сурэдактар), суапякунства (суапякун), сузіранне (сузіраць), сумяшчальнік (сумяшчаць), сустрэчны (сустрэча), супярэчлівасць (супярэчлівы), сумежнасць (сумежны), супольнасць (супольны), сумесна (сумесны), насуперак (супраць) і інш.
Прыстаўка са- пішацца:
у некаторых назоўніках, дзе прыстаўка выдзяляецца толькі гістарычна: сасуд, савет, сабор, саюз, саслоўе;
у запазычаннях і кальках (пераважна з рускай мовы): саіскальнік, сакурснік, садружнасць, сатрапезнік, сачыненне, састаў, саслужывец і інш.
Прыстаўка са- захоўваецца:
у лексемах, словаўтваральна звязаных са словамі з прыстаўкай са-: саўдзел (саўдзельнік), саслоўны (саслоўе), састыкоўванне (састыкаваць), састаўляць (састаў), сашчэпка (сашчапіць), сапраўды (сапраўдны) і інш.;
у дзеясловах, калі са- з’яўляецца варыянтам с- (перад збегам зычных): садраць (здзяру), сагнаць (зганю), саскочыць, сажмурыць, сасмажыць, саслабець, сасватаць, састроіць, сашмаргнуць, сашпіліць, саштурхнуць, сасмягнуць, сагнуць, саграшыць, сашчыкнуць, сашчапіць і інш.;
у прыметніку сапраўдны і вытворных ад яго.
Напісанне прыставак су- і са- ў іншых выпадках вызначаецца па слоўніку.
Калі апошняя зычная літара прыстаўкі і першая літара кораня супадаюць, то пішуцца абедзве літары: аддача, аддалены, Наддзвінне, наддаць, бяззорны, ззаду, ззелянелы, ссадзіць, ссівелы, бессардэчны, паддопытны, рассыпаць, раззлавацца, рассаднік (тое, што з’яўляецца крыніцай чаго-небудзь), уссаджваць, контрразведка, звышштатны, транссібірскі.
Словы-тэрміны іншамоўнага паходжання часткова падпарадкоўваюцца гэтаму ж правілу (асабліва тады, калі ёсць словы і без прыстаўкі, а прыстаўка далучаецца і да іншых каранёў): сюррэалізм, аддукцыя (рэалізм, індукцыя).
У некаторых выпадках, калі слова ўспрымаецца як невытворнае ў беларускай мове, літары не падвойваюцца: інавацыя, ірыгацыя, ірэальны, іміграцыя, акамадацыя, карэляцыя, аперцэпцыя, дысідэнт, імартэль, анігіляцыя, інервацыя, акорд, карэспандэнт. Напісанне такіх слоў-тэрмінаў вызначаецца па слоўніку.
У словах расол, расольнік, расада, расаднік (месца, скрынка для вырошчвання расады) адбылося сцяжэнне гукаў, і таму яны пішуцца з адной літарай с.
Да прыставак на з- адносяцца: з-, із-, уз-, раз-, без-, небез-, абез-, праз-, цераз-, а таксама дыз- і дэз-. У пэўных пазіцыях літара з замяняецца літарай с.
У прыстаўках з-, із-, уз-, раз-, без-, небез-, абез-, праз-, цераз- літара з пішацца перад звонкімі, санорнымі зычнымі і ётаванымі галоснымі (перад апострафам): збіць, здаць, знесці, ізноў, узняць, узбіцца, розгалас, бязмежны, небеззаганны, небязгрэшны, абезгалосець, абязгрошыць, празмерны, цераззерніца; раз’есці, раз’езд, абяз’ёдаваны, з’інець, раз’юшаны, без’языкі, бяз’ядзерны, з’ялчэць, з’явішча, уз’юрыцца. У слове разявіць і вытворных ад яго, а таксама ў словах узлаваць і ўзлавацца адбылося сцяжэнне [з] – прыстаўкі і [з] – кораня.
У гэтых жа прыстаўках замест літары з пішацца літара с перад глухімі зычнымі: скінуць, схапіць, іспыты, усхваляць, раскідаць, роспіс, беспадстаўны, небескарысны, абяскровіць, абясшкодзіць, цераспалосіца, росшукі, росчырк.
Калі корань слова пачынаецца з галосных а, у, э або ненаціскнога і, якое пераходзіць у ы, замест прыстаўкі з- пішацца прыстаўка с-: сарганізаваць, сумысна, сэканоміць, сыграць; але: зымправізаваць, зыначыць.
У словах, утвораных ад дзеясловаў ісці, хадзіць, прыстаўкі на з- пішуцца ў залежнасці ад лексічнага значэння: зысці – сысці, зысціся – сысціся, зыходзіць – сыходзіць, зыходзячы – сыходзячы, зыходны – сходны, сыходны, зыход – сход.
У прыстаўцы дыз- перад галоснымі (у тым ліку ётаванымі) пішацца з, а перад зычнымі – с: дызасацыяцыя, дызартрыя, дыз’юнкцыя, дысгармонія, дыспрапорцыя, дыскваліфікаваць, дысфункцыя, дыскрэдытаваць, дыскамфорт.
Прыстаўка дэз- пішацца нязменна: дэзактывацыя, дэзарыентацыя, дэзынфекцыя, дэзынтэграцыя, дэзурбанізацыя.
Спалучэнні літар сч, сш, сшч, зж, здж на стыку прыстаўкі і кораня перадаюцца нязменна: расчахляць, расчэсваць, расчыніць, счысціць, счапіць, счэп, усчаць, счакацца, бесчалавечны, бясчулы, расчапіць (раз’яднаць), усчапіць (павесіць); расшыць, расшырэнне, сшытак, сшарэлы, расшумецца, расшпілены, бясшкодны, бясшлюбны; расшчапіць (раскалоць), расшчапленне (расколванне), расшчэп (раскол) (не блытаць счапіць і шчапаць), расшчаміць (разняць), расшчодрыцца, расшчоўкацца; зжыцца, разжаць, разжаліць, разжаніць, разжыва, безжурботна, безжыццёвы; зджаліць.
Выключэнні: рашчыніць (паставіць цеста), ушчуваць, нішчымны, а таксама вытворныя ад іх: рошчына, ушчуванне, ушчунак, нішчымніца.
Пры спалучэнні прыставак (аб-, ад-, над-, пад-, раз-, з- (с-), уз-, спад-, перад-, дэз-, суб-) са словамі, што пачынаюцца з і, у адпаведнасці з вымаўленнем замест і пішацца ы: абыграць, абынтэлігенціцца, зымправізаваць, зыначаны, зысці, сысці, адыграць, адыменны, адыходзіць, сыграцца, сышчык, узыход, спадылба, спадыспаду, перадынфарктны, падынтэграваць, разысціся, перадымперскі, перадыспытны, субынспектар, дэзынтэгратар, дэзынфармацыя, дэзынфіцыраваць.
Пасля прэфіксоідаў (звыш-, між-, пан-, супер-, транс-, контр-) і захоўваецца: звышімклівы, звышіндустрыяльны, звышінфляцыя, міжірыгацыйны, міжінстытуцкі, панісламізм, контрідэя, контрігра, суперінтэлект, трансіндыйскі.
У складанаскарочаных словах, першая частка якіх заканчваецца на цвёрды зычны, пачатковае і другога слова пішацца нязменна: педінстытут, дзяржінспектар, палітінфармацыя, санінструктар, цяжіндустрыя, медінструменты, спецінструктаж, гарінспекцыя, гасінвентар.
Прэфіксоід экс- пішацца праз злучок, і і не пераходзіць у ы: экс-інжынер, экс-імператар.
Некаторыя словы з коранем -ход- маюць варыянтныя формы: адыходлівы – адходлівы, адыходнае – адходнае, адыходы – адходы, адыходнік – адходнік.
Источник статьи: http://pravilna.by/rules/22/
Беларуская граматыка
Прывітанне, сябры! На гэтым сайце вы пазнаёміцеся с правіламі сучасная беларускай мовы. Поспехаў у навучанні!
Прыстаўкі
Правіла 1. Прысаўкі, якія заканчваюцца на б, д
Літары б, д у прыстаўках (аб-, ад-, над-, пад-, перад- (прад-)) пішуцца ў беларускай мове ў адпаведнасці з марфалагічным прынцыпам нязменна: аб’ехаць, абхадзіць, адрэзаць, адказаць, надламаць, надпісаць, падняць, падперці, пераднавагодні, перадсвяточны, прадказаць.
ЗАЎВАГА. У некаторых словах з коранем -ход- дапускаецца ва- рыянтнае напісанне: адыходлівы — адходлівы, адыходнае — адходнае, адыход — адход, адыходнік — адходнік.
Правіла 2. Прыстаўкі дыз- дыс-
Канцавыя зычныя з, с у прыстаўках дыз-, дыс- пішуцца паводле марфалагічнага прынцыпу з улікам правапісу наступнай літары:
- літара з пішацца перад галоснымі (у тым ліку ётавымі): дызасацыяцыя, дызартрыя, дыз’юнкцыя;
- літара с — перад любымі зычнымі (звонкімі і глухімі): дысгармонія, дыскамфорт, дыспрапорцыя, дьіскваліфікаваць, дысфункцыя, дьіскрэдытаваць.
Правіла 3. Прыстаўка дэз-
Прыстаўка дэз- пішацца нязменна з літарай з: дэзакты вацыя, дэзарыентацыя, дэзынфекцыя, дэзынтэграцьія, дэзурбанізацыя.
Правіла 4. Прыстаўкі з-, із-, уз-, раз-, без-, небез-, абез-, праз-, цераз-
У прыстаўках з-, із-, уз-, раз-, без-, небез-, абез-, праз-, цераз- могуць пісацца літары з і с:
1) правапіс літары з заснаваны толькі на фанетычным прынцыпе, г. зн. што яна пішацца перад літарамі, якія перадаюць на пісьме звонкія, санорныя зычныя і ётавыя галосныя (перад апострафам): збіць, здаць, знесці, ізноў, узняць, узбіцца, розгалас, бязмежны, небеззаганны, небязгрэшны, абезгалосець, абязгрошыць, празмерны, цераззерніца, раз’есці, раз’езд, абяз’ёдаваны, з’інець, раз’юшаны, без’языкі, бяз’ядзерны, з’ялчэць, з’явішча, уз’юрыцца, зжыцца, разжаць, разжаліць, разжаніць, безжурботна, безжыццёвы, узжучыць, зджаліць;
2) правапіс літары с заснаваны:
- на фанетычным прынцыпе (перад літарамі, якія перадаюць на пісьме глухія зычныя к, п, с, т, ф, х, ц): абяскровіць, скінуць, схапіць, сфатаграфаваць, іспыты, усхваляць, раскідаць, роспіс, беспадстаўны, небескарысны, цераспа- лосіца;
- на марфалагічным прынцыпе (перад літарамі ш, ч): абясшкодзіць, росшукі, сшытак, сшарэлы, расшумецца, расшпіленьі, бясшлюбны, росчырк, расчахляць, расчэсваць, счысціць, счапіць, счакацца, бесчалавечны, бясчулы, расчапіць (у значэнні «раз’яднаць»), расшчапіць (у значэнні «раскалоць»).
ЗАЎВАГА. Адрознівай напісанні расчыніць акно і рашчыніць цеста. У першым выпадку рас- з’яўляецца прыстаўкай, у другім — прыстаўка адсутнічае.
3) калі корань слова пачынаецца няётавымі галоснымі (а, у, э, ы), то замест прыстаўкі з- пішацца с-: сэканоміць, сэканомлены, сахвоціцца, сыграць, сымшыць, сыскаць, сэкранізаваць; але: зарыентаваць, зыначыць, зымправізаваць.
ЗАЎВАГА. У словах, утвораных ад дзеясловаў ісці, хадзіць, прыстаўкі на з- пішуцца ў залежнасці ад лексічнага значэння слова: зысці — сысці, зысціся — сысціся, зыходзіць — сыходзіць, зыходзячы — сыходзячы, зыходны — сходны, сыходны, зыход — сход.
Правіла 5
Да прыставак аб-, ад-, над-, пад-, раз-(рас-), с-(з-), уз- (ус-) пры спалучэнні іх з наступнымі марфемамі, што пачынаюцца збегам зычных, далучаецца дадатковая літара а: абарваць (абрываць), абагнаць (абганяць), адапхнуць (адпіхваць), надагнуць (надгінаць), падаспець, разадраць (драць), сабраць (збяру), сарваць (зрываць), сатлелы, узагнаць (гнаць).
Дапускаецца напісанне ўстаўнога а для раздзялення двух губных гукаў: абабіць, абабягаць, абаперціся.
ЗАЎВАГА. У нешматлікіх словах, якія ўтварыліся ад спалучэння назоўніка з прыназоўнікам з-пад, пішуцца разам дзве прыстаўкі -— с- і пад-: спаднізу, спадылба, спадцішка, спадыспаду. Параўнайце: з-пад снегу, з-пад носа.
Правіла 6. Прыстаўка су-
Прыстаўка су- пішацца:
- у словах, дзесу-вылучаецца толькі гістарычна: сусед, сувой, сувязь, супын, супынак, сутаргі, сумятня, супастат, супоня, суткі, сутокі, суцяга, сумёт, сустаў;
- у новых утварэннях, калі ёсць слова без су-, і вытворных ад іх: суадпавядаць, суаўтар, суаўтарства, суграма дзянін, суіснаваць, супалімер, сукрэдытор, сукіраўнік, супастаўшчык, сурэдактар, сурэдактарстваваць, сучлен, суапякун, суапякунства, сувымяральны, супярэчыць, суродзіч, сунаймальнік, суспадчыннік, суадказчык, сузабудоўшчык, сувыканаўца і інш.;
- у словах, якія без су- не ўжываюцца: суквецце, сумяш чаць, сузор’е, суладдзе, сугучча, суглінак, супесак, сукра віца, сумесны, сузіральнік, сучасны, сумежжа.
Правіла 7. Прыстаўка са-
Прыстаўка са- пішацца:
- у некаторых назоўніках, дзе прыстаўка выдзяляецца толькі гістарычна: сасуд, савет, сабор, саюз, саслоўе;
- у запазычаных і кальках (пераважна з рускай мовы): саіскальнік, сакурснік, садружнасць, сатрапезнік, сачыненне, саслужывец і інш.;
- у лексічных адзінках, словаўтваральна звязаных са словамі зпрыстаўкай са-: саўдзел (саудзельнік), саслоўны (саслоўе), састыкоўванне (састыкаваць), састаўляць (састаў), сашчэпка (сашчапіць), сапраўды (сапраўдны) і інш.;
- у дзеясловах, калі са-з’яўляецца варыянтам с- (перад збегам зычных): садраць (параўнайце: здзяру), сагнаць (параўнайце: зганю), саскочыць, сажмурыць, сасмажыць, саслабець, сасватаць, састроіць, сашмаргнуць, сашпіліць, саштурхнуць, сасмягнуць, сагнуць, саграшыць, сашчыкнуць, сашчапіць і інш.
Источник статьи: http://belgramata.wordpress.com/%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D1%96-2/